Ký Ức Tuổi Thơ Của Cô Gái "Trán Su Hào" Ở Vùng Đất Ngọc

Có những viên ruby tôi cầm trên tay hôm nay, nhìn qua kính lúp để soi tạp chất, để định giá, để tư vấn cho khách — nhưng ít ai biết, bài học đầu tiên tôi học về đá quý không phải từ giáo trình GIA, mà từ một chiếc bàn gỗ cũ kỹ, một ngọn đèn sợi đốt, và đôi tay của mẹ tôi nhặt từng viên "mắt tôm ruby" tới tận 1 giờ sáng.

Đây là câu chuyện thật về tuổi thơ tôi ở Lục Yên — vùng đất ngọc.

Một cô bé sinh ra giữa những viên ruby

Tôi chào đời vào một ngày cuối hạ, đầu thập niên 90, tại một bệnh viện huyện nhỏ xa xôi. Ông nội tôi — người yêu sắc đỏ của mùa hè và có lẽ cũng yêu chính những viên ruby quê mình — đã đặt tên tôi theo một loài hoa mang sắc đỏ rực rỡ, như thể báo trước một đời gắn với đá quý.

Bố tôi bén duyên với nghề đá quý từ năm 17 tuổi, lập gia đình năm 19. Mẹ tôi khi đó mới 18, xinh đẹp và dịu dàng. Những năm đầu đời của tôi ngập trong sung túc: tiền và đá quý chất đầy nhà, bố lãi hàng triệu đồng mỗi ngày. Chiều nào bố cũng về nhà mang theo quà — hộp sữa, bộ quần áo mới, khi thì cả một túi đồ ăn vặt. Tuổi thơ khởi đầu êm đềm đến mức tôi từng nghĩ nó sẽ mãi như vậy.

Khi hạnh phúc bắt đầu rạn nứt

Nhưng tiền bạc đến nhanh cũng dễ khiến người ta say. Sau hai năm, bố tôi bắt đầu cuốn vào những cuộc nhậu, những canh bạc thâu đêm. Bóng dáng bố về nhà thưa dần — từ mỗi ngày một lần, xuống còn vài lần một tuần, rồi chỉ lác đác một lần. Lý do lúc nào cũng là "bận làm ăn".

Giữa những đổi thay ấy, mẹ tôi mang thai em gái, khi tôi vừa tròn ba tuổi. Tin vui ấy kéo bố về nhà nhiều hơn một chút, mang theo hơi ấm còn sót lại của những ngày đầu hạnh phúc.

Đêm em gái chào đời và nỗi thất vọng của ông nội

Ngày mẹ chuyển dạ, cả nhà đưa mẹ đến bệnh viện huyện — chỉ cách nhà vài bước chân. Tôi, khi đó ba tuổi, ngồi ở nhà cùng ông nội, không hiểu khoảnh khắc này sắp thay đổi mọi thứ.

Ông nội kỳ vọng một đứa cháu trai. Đêm trước ngày sinh, ông đã khóa chặt cửa chuồng gà, để dành con gà ngon nhất cho bữa liên hoan mừng cháu đích tôn. Nhưng khi biết tin "lại là con gái", bầu không khí trở nên lặng ngắt. Ông không một lần ngoảnh nhìn đứa cháu mới chào đời, lặng lẽ quay về, mở khóa chuồng gà, rồi đi mua cân thịt trâu cùng vài chai rượu, tụ tập bạn bè uống cho nguôi thất vọng.

Từ đêm đó, những lần bố trở về nhà càng thưa thớt hơn. Rượu chè, bi-a, cờ bạc, lô đề cuốn bố đi hết tháng này qua tháng khác. Bóng dáng bố nhạt dần trong những bữa cơm gia đình.

Phá sản, nợ nần và những đêm chạy trốn giữa khuya

Năm bố 27 tuổi, gia đình tôi trắng tay. Không còn tiền, không còn đá quý — chỉ còn lại những người bạn cũ quay về đòi nợ. Ngày nào nhà tôi cũng có khách lạ đến đòi tiền, không gặp được bố thì trút giận lên mẹ bằng những lời mắng nhiếc, trách móc.

Tôi khi đó gần bảy tuổi, em gái lên bốn. Một mảnh ký ức tôi không bao giờ quên: giữa đêm đông, tôi giật mình tỉnh giấc vì một ca nước lạnh tạt thẳng vào mặt — bố mẹ lại cãi nhau. Hai chị em vội vàng chạy khỏi nhà, khi thì sang ông bà nội, khi thì nhà bác, lúc lại chạy sang nhà hàng xóm. Đến bây giờ mẹ vẫn hay nhắc lại, không hiểu sao hai đứa trẻ bé tí lại có thể đẩy được chiếc ghế sa-lon gỗ lim nặng trịch chèn cửa để chạy thoát ra ngoài nhanh đến vậy — có hôm chỉ còn thấy đôi dép bỏ lại, người thì chẳng biết đã chạy đi đâu.

Người mẹ cõng cả gia đình qua giông bão

Có lẽ vì cú sốc phá sản, áp lực nợ nần và cơm áo, bố tôi rơi vào trầm cảm. May mắn, mẹ tôi — người phụ nữ gầy gò nhưng kiên cường — không bỏ rơi, mà ở lại cùng bố vượt qua tất cả.

Có những ngày mẹ phải đi vay từng bát gạo của hàng xóm, lên rừng hái rau, bắt rắn, leo núi hái lá han mang xuống chợ bán, có hôm lại đi phụ xây kiếm thêm đồng ra đồng vào. Gần một năm sau, nhờ có mẹ và mọi người bên cạnh động viên, bố khỏi bệnh, quay lại cuộc sống bình thường. Nhưng gia đình không còn điều kiện như xưa nữa.

Nghề nhặt "mắt tôm ruby" — bài học đầu đời về đá quý

Từ đó, bố mẹ tôi hằng ngày mang dần sàng đi bộ dọc những con suối để mót đá vụn — người dân địa phương gọi là "sái", gồm cả cuội đen, cát trắng vàng lẫn với những viên ruby nhỏ li ti. Mang về phơi khô, lọc ra những viên ruby đỏ au bé xíu mà mọi người quen gọi là "mắt tôm ruby", "mắt tép ruby". Loại đá này bán theo lạng, mỗi lạng khoảng 100.000 đồng, dùng làm tranh đá quý.

Để nhặt đủ một lạng mắt tôm, bố mẹ phải làm cả một ngày dài. Mẹ ăn cơm xong lại ngồi trên chiếc ghế gỗ nhỏ, dàn từng nắm sái lên chiếc bàn gỗ cũ — chính là chiếc bàn cả nhà vẫn ngồi ăn cơm — nhặt lọc từng viên dưới ánh đèn sợi đốt tới tận 1 giờ sáng mới tắt đèn đi ngủ. Sáng sớm tinh mơ, gà vừa gáy, mẹ đã dậy nắm cơm muối vừng, đôi khi kèm ít rau xanh, để cùng bố leo núi vào rừng tìm những ổ đất sỏi có ruby.

Khu xóm nhà tôi được gọi quen là "địa chất" — nơi các đoàn địa chất từng về khai thác đá quý từ cuối thập niên 80. Cả xóm, già trẻ lớn bé, đều ngồi nhặt mắt tôm ruby quanh những chiếc bàn nhỏ, ban đầu nhặt tay trần đến mòn móng, sau này mới biết chế nhíp tre để gắp đá.

Cô bé "Trán Su Hào" lớn lên gan lì và đanh đá

Dù buồn thoáng qua mỗi khi nhà có chuyện, tuổi thơ tôi vẫn cảm thấy đủ đầy — vì hễ nhà có biến, hai chị em lại chạy khỏi nhà, khi thì xuống ông bà nội, khi thì sang nhà các bác, anh chị em hàng xóm xin bữa cơm rồi đi chơi, đi học.

Hàng xóm vẫn hay trêu em gái tôi chuyện hồi bé, mâm cơm vừa bưng lên đã ngồi khoanh chân khoanh tay "cháu mời bác bá ăn cơm" trong khi người lớn còn chưa kịp bước tới chiếu. Còn tôi thì bị gọi là "ớt" vì tính thẳng thắn, đanh đá, ương bướng — mặt đã thấy ương, cái trán rô đặc trưng mà sau này thành biệt danh "trán su hào".

Tôi không sợ ai. Lớp 3, bị một đứa lớp 5 trêu ghẹo trên đường đi học về, tôi xông vào túm tóc giằng co, thua vì bé hơn, về nhà khóc hậm hực cả tiếng. Không cam lòng, tôi chạy sang nhà các bác tìm anh lớp 4, lớp 5 hẹn nhau chiều đến tận nhà đứa bắt nạt để "xử lý". Từ đó, hễ thấy tôi là nó lảng đi chỗ khác. Gặp người lớn trong xóm mà tôi không thích, tôi cũng không chào — có bác hàng xóm trêu tôi "con gái đen cả ngày", tôi chỉ nhổ toẹt bãi nước bọt trước cổng nhà bác rồi bỏ đi.

Ở nhà cũng chẳng khác: mẹ bảo việc gì thích tôi mới làm, còn không lại chạy đi chơi. Tuổi thơ tôi gắn với những trận đòn roi chạy vòng quanh nhà, có hôm mẹ cầm bó đuốc đuổi khắp xóm, có hôm ăn ngay cây cặp gác bếp. Hàng xóm hay hỏi bố mẹ sao con gái đanh đá thế, mẹ chỉ cười: "Cho ăn đòn suốt mà vẫn chưa chừa."

Bà ngoại — người luôn lắng nghe

Có một người luôn kiên nhẫn với tôi dù tôi bướng bỉnh đến đâu: bà ngoại. Mỗi lần ra thăm bà, tôi lại bi bô kể hết chuyện này đến chuyện kia, từ chiều tới tối, mà bà vẫn chăm chú nghe, thi thoảng hỏi lại từng chi tiết. Còn các cậu, dì, anh chị em họ ngoại cùng trang lứa thì biết tôi hay dỗi nên cứ trêu chọc đủ kiểu, có lần trêu "bố mày đi với bà khác rồi không ở với mẹ con mày nữa đâu" khiến tôi tức đến mức chửi bậy rồi bỏ chạy về, chân đất, dì phải đuổi theo cả cây số mới bắt kịp.

Bây giờ bà đã yếu, không còn đủ sức nghe những câu chuyện dài của tôi như trước nữa.

Tuổi thơ không phải để chơi — mà để lớn cùng nghề

Không như những đứa trẻ khác được chơi thỏa thích, mẹ dạy chị em tôi: biết cầm đũa là làm được việc. Ngoài giờ học, mỗi ngày tôi phải nhặt đủ quota mắt tôm ruby mẹ giao — ngày thường khoảng nửa lạng, cuối tuần mỗi đứa 8 hoa (80g). Không hoàn thành, chiều về ăn roi.

Cả xóm tụ tập cùng nhặt, vừa làm vừa đố vui, hát đối, thi tìm câu hát có chứa một từ khóa nào đó — biến công việc nhọc nhằn thành ký ức vui của cả một thế hệ trẻ con vùng đá quý.

Khi lớn hơn, bố mẹ tích góp mua được một trang trại nhỏ ven thị trấn để chăn nuôi và mót đá phát triển kinh tế. Có tuần bố mẹ đi cả tuần không về. Mỗi lần hết đồ, hàng xóm gần trang trại nhắn tin qua mảnh giấy nhỏ, sáng hôm sau 6 giờ hai chị em đã dậy chuẩn bị gạo, cá mắm, thịt, rượu, mắm, bột canh, pin đèn — nhét vào bao tải buộc bằng ống quần cũ thành chiếc gùi, cõng trên lưng như hai con rùa nhỏ, vượt hơn chục cây số đường núi đá tai mèo, tới nơi cũng đã gần 11 giờ trưa. Có hôm nắng chói chang, tôi vẫn mê mải lang thang các bãi đất đã rửa để bới tìm thêm đá — thi thoảng may mắn nhặt được một viên bán được vài trăm nghìn.

Từ mắt tôm ruby đến Phượng Đá Quý hôm nay

Nhìn lại, tôi hiểu vì sao mình chọn gắn bó cả đời với đá quý. Tình yêu ấy không bắt đầu từ một khóa học hay một cuốn sách, mà từ những đêm mẹ ngồi tới 1 giờ sáng nhặt từng viên ruby dưới ánh đèn dầu, từ những cây số đường núi cõng gạo lên tiếp tế cho bố mẹ, từ một cô bé "trán su hào" đanh đá lớn lên giữa nghịch cảnh mà không hề gục ngã.

Khi tôi cầm một viên đá hôm nay để tư vấn cho khách, tôi không chỉ nhìn màu sắc hay độ trong — tôi nhìn thấy cả một gia đình đã ngã xuống rồi tự đứng lên bằng chính đôi tay mình. Đó là lý do mỗi món trang sức tại Phượng Đá Quý không đơn thuần là sản phẩm, mà mang theo một phần câu chuyện có thật.

Bạn có câu chuyện đá quý của riêng mình? Ghé trangsucgnj.vn để cùng Phượng Đá Quý tìm viên đá kể đúng câu chuyện của bạn.